Prenta út Tengt efni Litir og lita-samsetningar. Bæklingar og verklýsingar. Spurningar og svör.

Viður utanhúss

Álagsþættir og ending

Viður hefur marga kosti sem byggingarefni en hann er samt sem áður viðkvæmur fyrir ýmsu. Það er rétt áður en haldið er áfram að athuga betur þá þætti sem hafa áhrif á endingu viðs. Ekki bara þá þætti sem leiða til niðurbrots, heldur einnig þá sem gefa lengri endingu.

Efnisyfirlit kafla

Helstu óvinir timburs.

Hér verða skoðaðir ýmis atriði sem hafa áhrif á endingu viðs. Helstu óvinir timburs eru...

• Útfjólubláir geislar sólarljós (UV geislar).
• Sólargeislar brjóta niður lignínbindiefni timburs og grámi myndast.
• Hiti sem eykur áhrif umhverfisþátta.
• Aukið hitastig hraðar hinum ýmsu niðurbrotsferlum, t.d. áhrifa UV-geisla, vatns og fúa. jafnframt geta hitasveiflur verið skaðlegar í sjálfu sér.
• Regn og raki.
• Aukið rakastig í timbri sér í lagi nálægt mettunarmörkum lætur timbur tútna út og eykur hættu á fúa.
• Smáverur sem nærast á timbri.
• Sveppir, þörungar, mygla og skordýr geta leyst upp ákveðna efnisþætti tumburs og skemmt það. Aukinn hiti og rakastig eykur vöxt þessara lífvera.

Útfjólubláir geislar sólarljóss.

Útfjólubláu geislar sólarljós brjóta niður tréna (lignín) sem er bindiefnið í timbri. Við það gránar og flostnar upp yfirborð timburs. Svona grátt yfirborð er kallað grámi. Þetta er aðeins yfirborðs fyrirbrigði þar sem þessir útfjólubláu geislar stoppa í yfirborðinu. Ef timbur er látið standa óvarið í sólarljósi verður það grátt á nokkrum mánuðum. Náttúrulegur grámi er silfurgrár og getur enst lengi við góð skilyrði. Sumar viðartegundir eru viðkvæmari fyrir sólarljósi en aðrar. Einnig verða sumar miklum mun viðkvæmari fyrir öðrum álagsþáttum, eins og vatni og fúa, á meðan aðrar geta enst lengi.

Hægt er að fjarlægja gráma með að slípa hann í burt og er mikilvægt að gera það fyrir málun. Málning getur varið timbur gegn þessum geislum.

Grátt og skorpið yfirborð furu með gráma (mismunandi stækkun). Gráminn er aðeins á yfirborðinu og hægt er að fjarlægja hann með sköfun eða pússun. Grámi getur gert sumar viðartegundir meira viðkæmar fyrir vatnsupptöku og fúa. Mikilvægt er að fjarlægja gráma fyrir málun, þar sem gráa yfirborðið tapar viðloðun við heila viðaryfirborðið.

Hiti sem eykur áhrif umhverfisþátta.

Miklar hitasveiflur geta verið skaðlegar fyrir timbur, sér í lagi ef timbrið er blautt. Einnig hraðar hátt hitastig hinum ýmsu niðurbrotsferlum. Þar mætti t.d. nefna niðurbrot tréna í sólarljósi og að fúi vex mun hraðar við hærra hitastig.

Regn og raki.

Vatn er líklega aðalþáttur fyrir niðurbrot timburs. Þegar rakastig viðs er nálægt mettunarmörkum tútnar viður út með tilheyrandi álagi. Hátt rakastig í við eykur sömuleiðis verulega líkur á ýmis konar sýkingu, eins og til dæmis fúa. Skemmdir af völdum fúa geta orðið mjög alvarlegar ef ekkert er að gert.

Smáverur sem nærast á timbri.

Það eru nokkrar smá- og örverur sem nærast á timbri og geta skaðað útlit og styrk timburs með tíma. Hér getur verið um að ræða sveppi, mosa, þörunga og skordýr. Hér á landi er þó lítið um skordýr sem skemma timbur. Mosi og þörungar geta lifað á yfirborði timburs og skemma svo sem ekki styrk timburs. Aftur á móti getur þörunga- og mosavöxtur verið merki um að timbrið sé of blautt, þar sem slíkar verur þurfa vatn til að þrífast. Það sama gildir um flestar sveppategundir, eins og t.d. myglu, sem geta verið útlitslýti og merki um rakaálag.

Hér sést mýgluvöxtur á timbri. Mýgla, þörungar og mosi eru í sjálfu sér ekki hættulegir timbri en getur verið merki um hátt rakastig í timbri.	Hér sést þörunga- og mosavöxtur á endatré.

Það eru þó til sveppategundir eins og fúasveppur sem lifa á ákveðnum efnisþáttum timburs (í mörgum tilvikum sellulósa) og leysa því upp timbrið og geta skaðað það verulega með tíma. Fjallað er sérstaklega um fúa hér á eftir. Um allar þessar lífverur gildir að aukinn hiti og rakstig eykur vöx þeirra.

Fúi.

Fúasveppur getur skemmt timbur og verið verulega hættulegur styrk bygginga úr timbri ef hann er látinn afskiptalaus. Margar tegundir af fúasveppi nærast meðal annars á sellulósa í timbri og geta fjarlægt þennan mikilvæga hluta timbursins með tíma. Fúasveppur þarf einnig þrjú önnur skilyrði til að dafna og þróast, þ.e.a.s. vatn, súrefni og hita yfir +10 °C. Þessi skilyrði skapast oft í við utanhús.

Timburbútur byrjaður að fúna við endatré.	Fúi í botnlista í glugga.

Til að koma í veg fyrir vöxt fúasvepps í timbri þarf að eyðileggja eitt eða fleiri af þessum skilyrðum. Í flestum tilvikum er erfitt eða ómögulegt að hafa áhrif á hitastig og aðgengi súrefnis. Aftur á móti er möguleiki að hafa áhrif á næringuna með að nota ýmis konar sæfiefni á timbrið, t.d. í gagnvörn eða í grunnvörn. Einnig er hægt að ganga frá timbri þannig að það haldist þurrt, t.d. með hönnun og með málningarkerfi. Fúasveppur þarf að rakastigið í timbri sé um og yfir 18 % til að þrífast. Þannig miða flest málningarkerfi að því að halda timburrakastigi undir 18-20 %.

Fjögur skilyrði til að fúasveppur nái að dafa og vaxa. Málning ver gegn fúa með að halda rakastigi lágu.

Sveppir fjölga sér með gróum sem geta legið í dvala um langa hríð ef vaxtarskilyrði eru slæm. Þegar vaxtarskilyrði verða aftur góð þá byrjar sveppavöxturinn aftur. Því er mikilvægt að hreinsa vandlega sýkt timbur ekki bara með sköfun og pússun heldur einnig með öflugu hreinsiefni eins og klórsápu.

Ending viðs

Til að lengja endingu viðs utanhúss þarf að koma hlutunum þannig fyrir að viðnum stafi ekki hætta af ofannefndum ógnum. Vatnsálag til langs tíma er oft höfuðorsök fyrir niðurbroti timburs og miðast forvarnir og varnaraðgerðir oft að því að halda timbri sem þurrustu.

Eftirfarandi atriði skipta máli fyrir endingu viðs.

• Rétt hönnun. Flöturinn skal vera hannaður með því móti að vatn liggi sem minnst á viðnum og þá sérstaklega á endum.
• Rétt yfirborðsmeðhöndlun. Fjarlægja verður allt sem getur skaðað viðloðun við málningu. Loka trjáendum og samskeytum.
• Rétt málningarkerfi. Nota skal endingargóð efni sem tryggja að vatn liggi sem minnst á viðnum og verja hann gegn skaðlegum sólargeislum. Nota grunnvörn til að loka endum.
• Rétt viðhald.
  

Nú verður farið nánar í hvert og eitt atriði.

Rétt hönnun.

Góð hönnun á timburbyggingu skiptir miklu máli varðandi endingu hennar. Oft má í upphafi á einfaldan máta koma í veg fyrir erfið vandamál. Þar mætti nefna vatnsísöfnun sem leiðir til sífelldrar flögnunar og eykur verulega líkurnar á fúa. Hafa skal það að leiðarljósi koma í veg fyrir vatnsaga, að mannvirkið þorni sem allra fyrst og hafa sjúgandi yfirborð sem allra minnst. Í þessu sambandi er sérstaklega mikilvæg að ganga vel frá endum. Jafnframt er rétt efnisval ekki síður mikilvægt.

Hér eru nokkur dæmi um rétt efnisval og góða hönnun sem auka líkur á lengri endingu trévirkja...

• Rétt timburgerð. Timbur sem er viðkvæmt fyrir raka á ekki að notast þar sem vatnsálag er mikið. Við slíkar aðstæður er betra að nota gagnvarinn kjarnvið.
• Festingar úr réttu efni. Notið nagla úr ryðfríu stáli til að koma í veg fyrir tæringu og ryðbletti.
• Vatnsþolin byggingarefni, líkt og vatnshelt lím, spörtl o.þ.h.
• Góð loftræsting, t.d. á bak við klæðningar og þess háttar.
• Tryggt að bleyta komist sem fyrst í burtu, t.d. með hallandi botnlistum. Þannig safnast vatnið ekki fyrir heldur rennur það strax af og yfirborðið þornar fyrr. Ef botnlistar halla vitlaust, þannig að vatn safnast í polla, veldur það miklu álag á málningarfilmu, sem veldur að lokum ótímabæri flögnun.
• Allar hliðar eru mettaðar með grunnvörn fyrir uppsetningu. Jafnframt að mála og loka öllum hliðum sem snúa að rökum yfirborðum, t.d. eins og að jörð og steinsteypu.
• Endar ekki látnir ná niður á jörð eða steinsteypu. Endar eru þeir hlutar timbursins sem sjúga til sín mest vatn og ef þeir liggja sífellt í bleytu er voðinn skammt undan.
• Hallandi bil á milli endalista í samskeytum. Þannig rennur vatn strax úr samskeytunum og endinn þornar fyrr.

Timbursamskeyti þorna fyrr með að hafa halla og bil á milli þeirra.

Rétt yfirborðsmeðhöndlun.

Málning er mikilvæg til að lengja endingu timburs, en hún gerir það með að hindra að vatn og sólarljós komist viðnum. En til að málning nái að verja yfirborðið verður hún að endast sjálf og mikilvægur þáttur í endingu málningarfilmu er rétt yfirborðsmeðhöndlun. Rétt meðhöndlun á að auka viðloðun málningar við yfirborðið. Í því felst að gefa yfirborðinu vissan hrjúfleika og að fjarlægja öll óhreinindi sem geta skaðað viðloðun málningar.

Dæmi um yfirborðmeðhöndlun...

• Fjarlæga gróður og sveppi með klórblöndu.
• Hreinsa kvisti með sellulósaþynni eða terpentínu.
• Fjarlæga gráma og lausa gamla málningu með sköfu.
• Ýfa upp slétt yfirborð.

Það skiptir miklu máli að viðurinn sé hreinn og þurr við málun!

Nánar er fjallað um yfirborðsmeðhöndlun í kaflanum um ,,Málningarkerfi á við".

Rétt málningarkerfi.

Málning er ekki bara málning. Það eru til margar tegundir af málningarefnum, með marga mismunandi eiginleika. Aftur á móti til að málning geti varið við gegn náttúruöflunum þarf hún meðal annars að...

• Hafa góða viðloðun við timbur.
• ,,Anda", þ.e.a.s. hleypa raka í gegnum sig.
• Þola hreyfingar viðarins.
• Þola vatnsálag og koma í veg fyrir fúa.

Ef skoðað er sérstaklega hvaða samsetning málningarefna gefur bestu raun, kemur í ljós að málningarkerfi sem samanstendur af einhvers konar grunnvörn, grunnmálningu og yfirmálningu gefur lengri endingu. Jafnframt hafa rannsóknir sýnt að það skiptir afar miklu máli að meðhöndla enda sérstaklega og nota einhvers konar grunnvörn til að metta alla enda og sér í lagi þá sem verða fyrir vatnsálagi. Nánar er fjallað um málningarefni og notkun þeirra á við í eftirfarandi köflum ,,Málningarefni á við" og ,,Málningarkerfi á við" .

Hér sést munur á að verja enda sérstaklega. Á þessum myndum er sama málningarkerfið, nema endinn á fyrri myndinn er óvarinn, en á þeirri seinni er endinn mettur með grunnvörn.

Rétt viðhald.

Náttúruöflin geta með tíð og tíma valdið því að málningarfilma tapar ýmsum eiginleikum sínum, eins og mýkt, þykkt, sæfiefnum og gljáa. Jafnframt þessu aukast líkur á skemmdum á timbrinu. Það er því nauðsynlegt að huga að viðhaldi í tíma.

Hafið sérstaklega auga með hvort sjáist...

• Bleyta í timbri.
• Gróðurvöxtur.
• Fúi við endatré.
• Sprungur í málningarfilmu.
• Flögnun.

Nánar er fjallað um hvernig eigi að bregðast við í kaflanum ,,Málningarkerfi á við".